SBN 960 – 85089 – 3- 2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1^ο

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΤΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

 

1.  Η λέξη: Έννοια και γένεση

 

Λέξη λέγεται το μικρότερο νοητικό κομμάτι της πρότασης, άρα και του λόγου. Είναι ένα ηχητικό σήμα που εκφράζει με τα επιμέρους συστατικά του στοιχεία (= τα: ρίζα ή θέμα + κατάληξη κ.τ.λ.), καθώς και τα συνθετικά του μέρη, αν έχουμε σύνθετη λέξη, μια έννοια, ένα από τα μέρη λόγου ή μια επιμέρους έννοια της πρότασης, πρβλ π.χ.:

Πρόταση: Ο Νίκος γράφει την άσκηση

&  λέξεις: ο (άρθρο), Νίκ-ος (αρσ. ουσ.), γράφ-ει (ρήμα),..

 

Οι λέξεις εκφωνούνται από το στόμα του ομιλητή  με τη  βοήθεια του κύριου οργάνου του που λέγεται γλώσσα, συλλέγονται από  τ' αυτιά  του ακροατή που τις διαβιβάζουν στο ηχο-αναλυτικό τμήμα του εγκεφάλου για ετυμολογία (ανάλυση – κατανόηση βάσει των συστατικών τους στοιχείων), πρβλ π.χ.:

ελληνική: τιμ-ώ, τίμ-ιος, τιμ-ίως, τιμ-ιότητα, ά-τιμ-ος.... 

αγγλική: hon-our, hon-est, hon-estly, hon-esty, dis-hon-est

 

Σημειώνεται ότι:

1) Οι λέξεις δε δημιουργούνται ούτε με τη μίμηση ήχων του περιβάλλοντος ούτε και με τυχαίους συνδυασμούς φθόγγων που τους αποδόθηκε μια έννοια, όπως λέγεται κ.α., γιατί, όπως θα δούμε πιο κάτω, από τη μια οι λέξεις αποτελούνται - γεννιούνται από συγκεκριμένα συστατικά στοιχεία (θέμα ή  ρίζα, κατάληξη κ.τ.λ.) και τα οποία κανονίζουν και την έννοια των λέξεων και από την άλλη τα στοιχεία αυτά συναρμολογούνται σε λέξεις με ειδικούς τρόπους και κυρίως την καλούμενη παραγωγή και σύνθεση. Επίσης πιο κάτω, θα δούμε και πως γεννιόνται ή πως προήλθαν και τα συστατικά στοιχεία των λέξεων.

2)  Στη ελληνική υπάρχουν και λέξεις που δεν έχουν καταλήξεις, κλιτικές ή παραγωγικές και η  όλη φθογγική τους σύνθεση είναι και το συστατικό - νοηματικό τους στοιχείο. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω στα «Συστατικά στοιχεία λέξεων».)

 

 

2. Τα είδη των λέξεων

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας διακρίνονται στα εξής είδη:

 

α) Οι εθνικές  και διεθνείς λέξεις, τα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας είναι άλλες ντόπιας δημιουργίας (παραγωγής ή σύνθεσης) και άλλες ξένης, πρβλ π.χ. στην ελληνική:

Ελληνικές λέξεις: Θεός, καλός, σοφός, υπέρ, ναι....

Ξένες λέξεις:

από εβραϊκή: Μιχαήλ,, Ιωάννης, Εμμανουήλ… 

από αγγλική: στοπ, φάουλ, αράουτ, ρεκόρ, τουρισμός, στοκ...

από γαλλική: καρμπυρατέρ, ρεκλάμα, μπλούζα...

 

Εθνικές λέξεις λέγονται  οι ντόπιες, αυτές που περιορίζονται μόνο σε εθνικό επίπεδο, αυτές που χρησιμοποιούνται μόνο από μια γλώσσα ή μόνο από ένα λαό, όπως π.χ. οι κάτωθι στην  ελληνική γλώσσα: Θεός, θεά, θέα, θέατρο, ήθος, ηθοποιός, Ελλάδα, συν-άγω

τοπικές (Κρήτη): χοχλιός,  κοκοσάλιο, κερούλα..... 

κοινές (πανελλαδικά): σαλιγκάρι, χαλάζι, με κέρατα..

Διεθνείς  λέξεις λέγονται αυτές που χρησιμοποιούνται  σε πολλές γλώσσες, όπως π.χ. οι εξής: Ολυμπία - Olympia,  αλφάβητο - alphabet, μπάσκετ - basket..

Γλωσσικά δάνεια λέγονται οι ξένες λέξεις που υπάρχουν σε μια γλώσσα όπως οι πιο κάτω στην  ελληνική:

από αγγλική:  σπορ, σκορ, στοπ, στοκ, μπάσκετ..

από εβραϊκή:  Μιχαήλ, Ιάκωβος, Εμμανουήλ, αμήν...

Γλωσσικά αντιδάνεια λέγονται οι λέξεις μιας γλώσσας που  πήγαν σε μια άλλη και μετά από καιρό ξανάρθαν, αυτούσιες ή παραποιημένες στην προφορά ή στην έννοια, όπως π.χ. οι πιο κάτω στην ελληνική:

Από λατινική: καμάρα > camera > κάμερα, βαλανίον >  banio > μπάνιο,.. 

Από αγγλική & γαλλική: άστρο(ν) > star > σταρ, βυζί(ον) > μπουζί (buzi), πλάσις (πλάθω) > πλάση > plastic  (αγγλικά) > πλαστικό   κέντρον > centrum  (λατινικά) > center (αγγλικά) > σέντρα,...

 

Σημειώνεται, επίσης, ότι:

1) Οι ξένες λέξεις είναι το μεγαλύτερο ποσοστό λέξεων που υπάρχουν σε κάθε γλώσσα. Οι λέξεις π.χ. της αγγλικής γλώσσας, σύμφωνα με τον W. Skeat, είναι: 32% γαλλικές, 18% αγγλοσαξονικές, 14,4% λατινικές, 12,5% ελληνικές, 23,1% από άλλες γλώσσες. Αυτό συμβαίνει, γιατί το μεγαλύτερο ποσοστό των λέξεων κάθε γλώσσας είναι τα ονόματα, τα οποία δεν είναι ατομικής (ενός λαού μόνο) παραγωγής και χρήσης, αλλά κοινής. Παρέβαλε π.χ. ότι "Κρήτη,  Αθήνα,  Ιταλία, Αλέξανδρος, Ολυμπία,..... λένε οι Έλληνες και ομοίως:  "Kreta, Αttenae,  Italia.. (Ιταλικά) & "Kreta, Athens, Italy .. λένε οι Άγγλοι κ.ο.κ.ε. Όλοι οι λαοί συνάμα με τις  εισαγωγές αγαθών (υλικών & πνευματικών) που κάνουν, κάνουν και εισαγωγή ονομάτων των αγαθών αυτών. Τα ονόματα των θρησκευτικών προσώπων είναι κοινά  στις ομόθρησκες γλώσσες.  Τα γεωγραφικά ονόματα (πόλεων, βουνών, πεδιάδων...) λέγονται  κοινά σε όλες της γλώσσες.

2) Πολλές λέξεις άλλος λαός τις έπλασε και άλλος τις  έκανε διεθνείς. Η ελληνική π.χ. μέσω των Ευαγγελίων έκανε παγκοσμίως γνωστά πολλά εβραϊκά ονόματα, όπως τα: Ιωάννης, Άννα, Ιάκωβος, Εμμανουήλ....  Ομοίως η λατινική  μέσω των επιστημών και των  τεχνών έκανε παγκοσμίως  γνωστές πάρα πολλές  ελληνικές λέξεις, όπως τις: θέατρο > teatro  (λατινικά) > Theater (αγγλικά), δίσκος > diskus, diskette,  σκηνή > σκηνικό > scenario,  Olympia, alphabet,   photocopy, prototype......

3) Πολλές λέξεις έχουν πλαστεί από το διεθνές εμπόριο, την τέχνη και την επιστήμη με ελληνικά ή λατινικά στοιχεία λέξεων (θέμα, κατάληξη), όπως οι:  telephone - τηλέφωνο  («τήλε + φωνή), prototype - πρωτοτυπία  (πρώτος + τύπος),  photocopy  - φωτοκόπια (φως - κόπτω), airplane - αεροπλάνο (αέρας - πλανεύομαι), metro (υπόγειος δρόμος αγγλικά) < metropolitan (σταθμός γαλλικά)  (από το  μητρόπολις)..... 

4) Οι ξένες λέξεις σπάνια εισάγονται αυτούσια. Συνήθως παραποιούνται - διαπλάθονται με  πρόσθεση, αφαίρεση, αντιμετάθεση και εναλλαγή φθόγγου, πρβλ π.χ. στην αγγλική για τις λέξεις που έχει πάρει από την ελληνική: ελληνικά: γεωργία, Tιτάν(ας), ιδέα, αλφάβητο,...     & αγγλικά: Georgia («τζώρτζια»), Titan («ταϊτάν»), idea («αϊντία»)..

5) Οι λέξεις μεταφέρονται από γλώσσα σε μια γλώσσα  είτε με τους μετανάστες είτε με τα συγγράμματα είτε με το εμπόριο κ.τ.λ.

6) Μια γλώσσα δεν έχει πάντα ή σε κάθε εποχή τα ίδια    ακριβώς γλωσσικά δάνεια, όπως δεν έχει και τις ίδιες ακριβώς λέξεις.   Αυτό οφείλεται στο ότι:

α) Οι θρησκευτικές αλλαγές εισάγουν και επιβάλλουν άλλα ονόματα και  λέξεις, πρβλ π.χ. στην ελληνική τα εβραϊκά: Μιχαήλ, Μαρία, Σάββατο, Χερουβείμ, Ιακώβ > Ιακωβάκης, Σάββας > Σαββάκης.. 

β) Οι κατακτητές επιβάλλουν τις λέξεις τους στους λαούς  που   κατακτούν, πρβλ π.χ. στην ελληνική τις τούρκικες λέξεις: μεζές, χασές, καφετζής, τενεκές.., τις λατινικές λέξεις: κάστρο, Μάρτιος, φρατζόλα, μπουκάλα..

γ) Το λεξιλόγιο κάθε λαού ακολουθεί την πρόοδο των τεχνών, των επιστημών, του αθλητισμού.., καθώς και τις κοινωνικές αλλαγές, άρα κάθε χρόνο αυξάνεται με νέες λέξεις, πρβλ π.χ. σήμερα τις: τηλεόραση, βιβλιοκριτικός, τμηματάρχης, σκηνοθέτης,    κινηματογράφος,  μπάσκετ (καλαθόσφαιρα).... 

 

β) Οι αρχαίες &  νέες, λόγιες, λαϊκές και νεόπλαστες λέξεις

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας δεν φτιάχτηκαν όλες την αυτή στιγμή, αλλά διαχρονικά και  ανάλογα με τις ανάγκες που προέκυπταν. 

Λέξεις αρχαίες λέγονται  αυτές που έφτιαξαν οι πρόγονοί μας, όπως οι εξής στην ελληνική: μήνιν, Θεά,.. (Όμηρος)

Λέξεις νέες λέγονται οι σημερινές, αυτές που φτιάχτηκαν τα τελευταία χρόνια, όπως οι εξής στην ελληνική: μήνιν > μανία,...

Λέξεις λαϊκές λέγονται αυτές που λέγονται αδιάκοπα από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα, όπως π.χ. οι: Θεός, νέος, μετά, σήμερον,  ωραίος, τρέχω,....

Λέξεις λόγιες λέγονται οι αρχαίες που είχαν ξεχαστεί και έφεραν  στην  επιφάνεια  οι λόγιοι ( = οι άνθρωποι των γραμμάτων και τεχνών) μέσα από τ’ αρχαία κείμενα τα νεότερα χρόνια, όπως π.χ. οι: ανατομία, δοκός, ακαδημία, αλφάβητο, ολυμπιακός.. 

Λέξεις νεόπλαστες λέγονται αυτές που δημιουργήθηκαν τα νεότερα χρόνια (συνεπώς στην αρχαία ελληνική δεν υπήρχαν) από  θέματα  αρχαίων λέξεων. Πολλές τέτοιες λέξεις τις έφτιαξαν πρώτα οι ξένοι) και κατόπιν ήρθαν στην Ελλάδα ως γλωσσικά αντιδάνεια όπως π.χ. οι: πρώτος,η,ο + τύπος > prototype > πρωτοτυπία, φως + γράφω > photo > φωτογραφία, αέρας + πλάνο > αεροπλάνο, αέρας + δρόμος > αεροδρόμιο, άστρο + σκοπεύω > αστεροσκοπείο,  αναδόμηση, δημοσιογράφος, ταχυδρομείο, παθολόγος…

 

γ) Οι απλές και σύνθετες λέξεις

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας και από άποψης νοήματος - σύστασης είναι άλλες απλές και άλλες σύνθετες.

 

Απλή λέξη λέγεται  αυτή που παράγεται από ένα μόνο θέμα  ή από μια μόνο ρίζα και ως απ’ αυτό φανερώνει ένα μόνο νόημα, όπως π.χ. οι εξής λέξεις:

Ελληνική: γράφ-ω, γραφ-μα > γράμμα, γραμμ-ατικός...

Λατινική: panis, Deus, statuo..

 

Σύνθετη λέξη λέγεται  αυτή που αποτελείται από δυο ή  περισσότερες απλές λέξεις, αυτούσιες ή μερικώς παραποιημένες φθογγικά,  άρα από δυο ή περισσότερα θέματα ή ρίζες, και ως απ’ αυτό φανερώνει δυο ή περισσότερα νοήματα, όπως π.χ. οι εξής λέξεις: δια-γράφ-ω, εξ-υπ(ο)-ακούγεται, εκ-δύω > γδύνω, εν-βόλιον > μπόλι....

Ελληνική: εξ-υπ(ο)-ακούγεται, εκ-δύω > γδύνω..  

Λατινική: con-panis > compania, in-statuo > instituto (ινστιτούτο)..

 

δ) Οι ριζικές, πρωτότυπες και παράγωγες λέξεις

 

Οι απλές λέξεις από άποψης συστατικής προέλευσης είναι άλλες ριζικές ή πρωτότυπες και άλλες παράγωγες. Δηλαδή άλλες γεννιόνται από ρίζες και άλλες από θέματα άλλων λέξεων.

Πρωτότυπη λέξη λέγεται αυτή που από το θέμα (αρχικό μέρος) της συν μια κατάληξη παράγεται (γεννιέται) μια άλλη.

Παράγωγη λέξη λέγεται αυτή που παράγεται (γεννιέται) από τη ρίζα ή το  θέμα μιας άλλης λέξης.

πρωτότυπη λέξη λα-ός (θέμα "λα-") & παράγωγη λέξη λαϊκ-ός (θέμα λαϊκ-»)

πρωτότυπη λέξη: κράτ-ος, κρίν-ω..  & παράγωγη λέξη: κρατ-ικός,ή,ό,  κρί(ν)-ση..

Μια λέξη μπορεί να είναι πρωτότυπη, αλλά και παράγωγη. Σωστότερα μια παράγωγη λέξη στη συνέχεια γίνεται και η ίδια πρωτότυπη (δηλαδή δημιουργεί από το θέμα της μια άλλη λέξη), πρβλ π.χ.: πόλη ( ρίζα - θέμα "πόλ-) > πολίτης (παραγωγικό θέμα "πολίτ-") > πολιτικός ( παραγωγικό θέμα "πολιτικ-") > πολιτικάντης,.. 

 

Παρασύνθετη λέξη λέγεται αυτή που παράγεται από μια σύνθετη συν μια κατάληξη, κλητική ή παραγωγική, π.χ.: φιλόσοφος ( πρωτότυπη σύνθετη λέξη) >  φιλοσοφία ( παρασύνθετη = η παράγωγη μιας σύνθετης)

Ριζική λέξη λέγεται αυτή που παράγεται (γεννιέται) από μια ρίζα συν μια κατάληξη, κλητική ή παραγωγική, και κατόπιν αυτή γεννά μια άλλη κ.ο.κ.ε.

Ρίζα λέγεται το αρχικό θέμα που απ' αυτό βγαίνει μια σειρά από άλλα θέματα ή παράγωγες λέξεις, όπως π.χ. οι φθόγγοι  "τακ-" στα εξής θέματα και παράγωγες λέξεις: τακ-σις > τάξις, τακ-τικός,, ά-τακ-τος, τακ-τικότερος… Ομοίως θέμα γραφ- και: γράφ-ω,εις... γραφέ-ας,α.., γραφεί-ον,ου.. γραφικ-ός,ή,ό. γραπτ-ός,ή,ό... γράφμα > γράμμ-α,γραμμ-ή, γραμματικ-ός,ή... 

 

3. Τα συστατικά στοιχεία των απλών λέξεων

 

Οι λέξεις, όπως είδαμε πιο πριν, άλλες είναι απλές και άλλες σύνθετες. Οι απλές αποτελούνται – παράγονται από τα εξής συστατικά στοιχεία: τη ρίζα, το θέμα,  το πρόθεμα, την κατάληξη και τον τόνο, που όλα μαζί καθορίζουν – κανονίζουν και την έννοιά των απλών λέξεων: έ-λεγα, λέγ-ω, καλ-ή, καλ-ό…

Ειδικότερα:

1) Η κατάληξη, παραγωγική ή κλητική